HER KONUDA FİKİR SAHİBİ OLMAK ZORUNDA MIYIZ?
💻📚☕️
Dikkat ettiniz mi? Artık neredeyse herkesin ekonomi, diplomasi, tıp, eğitim, bilgi teknolojileri, strateji, jeopolitik ve hatta kuantum fiziği hakkında söyleyecek bir çift sözü var. Üstelik çoğu zaman tereddütsüz, kesin hükümlerle ve hayranlık uyandıracak bir özgüvenle! İnsanlık tarihinde bilgiye erişim hiç bu kadar kolay olmamıştı. Ne var ki bilgiye erişebilmekle o bilgiyi anlayabilmek, yorumlayabilmek ve eleştirel biçimde değerlendirebilmek arasında hala çok ciddi bir mesafe var.
Psikolojide Dunning–Kruger etkisi olarak bilinen olgu, bu çelişkinin bir boyutuna ışık tutuyor. Kruger ve Dunning’in 1999 yılında yayımlanan araştırmasında, çeşitli testlerde en düşük başarı grubunda yer alan katılımcıların kendi performanslarını belirgin biçimde abarttıkları görülmüştü. Burada önemli olan yalnızca bilgi eksikliği değil, kişinin kendi bilgi ve yeterliliğini değerlendirebilme becerisi, yani üst bilişsel farkındalık. Bir başka ifadeyle insan, bazen bilmediğini fark edebilmek için bile belirli bir bilgi birikimine ihtiyaç duyabiliyor.
Bilim felsefesinde ve çağdaş psikolojide önem verilen entelektüel tevazu, insanın kendi bilgisinin sınırlarını tanımasını, yanılabilirliğini kabul etmesini ve yeni kanıtlar karşısında görüşlerini gözden geçirebilmesini ifade ediyor. Oysa günümüzde bazen tam tersini gözlemliyoruz. Yıllarını epidemiyolojiye vermiş bir bilim insanı olasılıklardan, güven aralıklarından ve belirsizliklerden söz ederken, konuyu dün akşam keşfeden biri kesin teşhisini koyabiliyor. Jeopolitik uzmanı farklı senaryoları tartışırken, birkaç harita inceleyen sosyal medya yorumcusu küresel sorunları üç cümlede çözüme kavuşturabiliyor! 🫢😊
Üstelik yapay zeka uygulamaları ve arama motorları sayesinde bu özgüvenin teknolojik altyapısı da oldukça güçlendi. Artık birkaç saniyede bilgiye ulaşabiliyor, birkaç dakikada uzmanlık izlenimi verebiliyoruz. Ne yazık ki arama motorları bilgiye erişimi hızlandırırken, muhakeme yeteneğini aynı hızda geliştirmiyor.
Yapay zeka da düşünsel emeğin yerini değil, ancak doğru kullanıldığında onun niteliğini destekleyebiliyor.
Anlaşılan dijital çağın yeni paradokslarından biri şu: Bilgiye ulaşmanın maliyeti azalırken, bilmediğini kabul etmenin psikolojik maliyeti pek değişmiyor!
Oysa entelektüel olgunluk, her soruya cevap verebilmekten çok, hangi soruların henüz yeterince cevaplanamadığını fark edebilmekle ilişkili. Bilgi insanın ufkunu genişletir; her şeyi bildiği yanılgısı ise o ufkun önüne görünmez duvarlar örer.
Bana göre çağımızın en büyük entelektüel çelişkisi şudur: Bilgi hiç bu kadar erişilebilir, kesin kanaatler hiç bu kadar ucuz olmamıştı.
Huzurlu ve keyifli bir pazar günü dilerim.
Sevgi ile
Serdar DURAT
