HAYAL KURMAK NE AYIPTIR NE DE GÜNAH
İnsanın doğasının en etkileyici özelliklerinden biri, henüz var olmayan bir dünyayı zihninde tasarlayabilmesidir. Yaşamadığı bir hayatı düşünebilir, hiç gitmediği bir yerde kendisini hayal edebilir, henüz gerçekleşmemiş bir başarıdan heyecan duyabilir.
Peki, insan gerçekten hiç bilmediği, görmediği, hatta varlığından bile haberdar olmadığı bir şeyi hayal edebilir mi?
Bilişsel psikoloji bu soruya ilginç bir açıklama getiriyor. Harvard Üniversitesi’nden Daniel Schacter ve çalışma arkadaşlarının araştırmalarına göre insan beyni, geleceği hayal ederken geçmiş deneyimlerden edindiği bilgileri yeniden birleştiriyor. Yapılandırıcı epizodik simülasyon olarak adlandırılan bu süreç sayesinde, daha önce hiç karşılaşmadığımız olasılıkları zihnimizde canlandırabiliyoruz.
Yani hayal gücümüz bildiklerimizden besleniyor ama bildiklerimizle sınırlı kalmak zorunda değil.
Nitekim bugün modern hayatımızı kolaylaştıran pek çok teknolojik buluşun başlangıcında, bir zamanlar gerçekleşmesi imkansız görünen hayaller vardı.
İnsanlar kuşlar gibi uçabilmeyi düşlediler; uçaklar geliştirildi. Binlerce kilometre uzaklıktaki insanlarla yüz yüze konuşabilmeyi hayal ettiler; görüntülü iletişim hayatımıza girdi. Hastalıkları henüz ortaya çıkmadan teşhis edebilmeyi düşündüler; tıp teknolojileri bu hedef doğrultusunda ilerledi. Bugün yapay zekadan uzay araştırmalarına kadar pek çok gelişmenin arkasında da benzer bir zihinsel cesaret bulunuyor.
Elbette bu başarıları yalnızca hayal kurmak sağlamadı. Bilimsel merak, deney, araştırma, mühendislik, sermaye, sabır ve çoğu zaman sayısız başarısızlık da bu süreçlerin ayrılmaz parçalarıydı.
Hayal, keşfin başlangıcı olabilir; fakat onu gerçeğe dönüştüren, bilgiyle desteklenen ve kararlılıkla sürdürülen emektir.
Bu noktada sevdiğim ve ilk kez uzun yıllar önce ABD deki eğitim sürecimde duyduğum bir yaklaşımı hatırlatmak isterim:
“DREAM HIGH – AIM HIGH – WORK HARD”
“Büyük hayaller kur, yüksek hedefler belirle, çok çalış.”
Bu üç kavramın birbirini tamamladığını düşünüyorum. Hayal kurmak ufkumuzu genişletir. Hedef belirlemek hayalimize yön kazandırır. Çalışmak ise arzu ettiğimiz gelecekle bugünkü gerçekliğimiz arasında köprü kurar.
Ancak burada önemli bir ayrım var: Hayal kurmak ile hayalperestlik aynı şey değildir.
Psikoloji literatüründe “Maladaptive daydreaming”, yani işlev bozucu aşırı hayal kurma olarak araştırılan bir durum bulunuyor. Kişinin kontrol etmekte zorlandığı yoğun hayallerin günlük yaşamını, ilişkilerini ve sorumluluklarını olumsuz etkilemesi bu durumun temel özellikleri arasında. Bununla birlikte hayalperestlik, tek başına psikolojik bir rahatsızlık olarak değerlendirilemez.
Belirleyici olan hayallerimizin büyüklüğü değil, gerçek hayatla kurduğumuz ilişkiyi nasıl etkilediğidir.
Bir başka önemli konu da hayal gücü ile rasyonalite arasındaki dengedir.
Psikolog Gabriele Oettingen’in araştırmaları, yalnızca arzulanan sonucu zihinde canlandırmanın başarı için yeterli olmadığını, hatta bazı durumlarda çabayı azaltabildiğini gösteriyor. Oettingen’in “Mental contrasting” yaklaşımı, ulaşmak istediğimiz gelecekle mevcut koşulları ve karşılaşabileceğimiz engelleri birlikte değerlendirmemizin önemini ortaya koyuyor.
Bir başka ifadeyle, hayal gücü bize nereye gitmek istediğimizi söyler; rasyonalite ise oraya ulaşmanın koşullarını sorgular.
Hayaller yalnızca bireysel değildir. Bir kurumun hayali, henüz geliştirilmemiş bir teknolojiyi insanlığın hizmetine sunmak olabilir.
Bir üniversitenin hayali, dünyanın en nitelikli bilimsel araştırma merkezlerinden biri haline gelmek olabilir. Bir ülkenin hayali, bilimde, eğitimde, hukukta ve refahta örnek gösterilen bir toplum yaratmak olabilir.
Hatta insanlık olarak ortak hayallerimiz de var. Hastalıkların daha etkili biçimde tedavi edildiği, temiz enerjiye herkesin erişebildiği, açlığın ve aşırı yoksulluğun ortadan kaldırıldığı, savaşların yerini barışın aldığı bir dünya…
Bunlar yalnızca romantik temenniler değil; bilimsel araştırmaların, uluslararası iş birliğinin ve uzun vadeli politikaların yön verebileceği ortak hedeflerdir.
Burada bireysel hayallerle toplumsal hayaller arasında önemli bir fark bulunuyor. Bireysel hayaller kişinin iradesi ve imkanlarıyla şekillenirken, kurumsal ve ulusal hayallerin gerçekleşmesi ortak bir vizyon, toplumsal güven, güçlü kurumlar ve süreklilik gerektiriyor.
Bir insanın hayali kendi geleceğini değiştirebilir. Ortak bir hayal ise bir toplumun geleceğini değiştirebilir.
Yine de bütün hayallerin mutlaka somut bir başarıya dönüşmesi gerektiğini düşünmüyorum. Bazıları sanatın, edebiyatın, iç dünyamızın ve yaşama sevincimizin parçasıdır. Onların değerini yalnızca gerçekleşip gerçekleşmedikleriyle ölçmek, insan zihninin zenginliğine haksızlık olur.
Üstelik hayal kurmanın yaşı da yoktur. Gençliğimizde geleceğimizi şekillendiren hayaller, ilerleyen yaşlarımızda hayatımıza yeni anlamlar ve olasılıklar katabilir.
Bu nedenle hayal kurmaktan korkmamak gerektiğine inanıyorum. Gerçekçi olmak, yalnızca bugünün sınırlarını kabullenmek değildir. Bilimin ve insan emeğinin o sınırları nasıl değiştirebileceğini de görebilmektir.
Hayallerimiz gerçekliğimizi inkar etmemeli; gerçekliğimiz de hayal gücümüzü susturmamalı.
Çünkü hayal kurmak ne ayıptır ne de günah. Hayal etmekten korkan bir zihin, henüz var olmayan ihtimalleri de keşfedemez.
Unutmayalım; bugün yaşadığımız dünya, bir zamanlar başkalarının hayal ettiği gelecekti. Yarın yaşayacağımız dünya ise bugün hayal etmeye, hedeflemeye ve gerçekleştirmek için emek vermeye cesaret edebildiklerimizle şekillenecek.
Sevgi ile
Serdar DURAT
